Artikel

Architectuur 2.0 - een nieuwe visie op de architectuurfunctie van de organisatie

Hoewel de architectuurfunctie ons de afgelopen decennia veel goeds heeft gebracht, wordt zij toch nog regelmatig ervaren als 'ivoren toren', 'vertragende factor' en 'kan-niet-mag-niet' discipline. In dit artikel bekijken we de architectuurfunctie in een bredere context en doen we een voorstel voor een nieuwe aanpak. Een aanpak die wellicht beter aansluit bij de behoeften van de organisatie van de toekomst en één die op directieniveau de interesse in de architectuurfunctie weer zou moeten wekken.

Na meer dan 30 jaar ervaring met de architectuurfunctie als discipline binnen de organisatie is het tijd om te evalueren wat architectuur ons gebracht heeft. En om te beginnen mogen we best constateren dat dit veel goeds is. Ontwikkeling van raamwerken, modelleertalen en een flinke verscheidenheid aan programmatuur die ons helpt de architectuur van de organisatie op haar verschillende aspecten vast te leggen en te ondersteunen zijn indrukwekkende resultaten.

Tegelijkertijd moeten we ook vaststellen dat architectuur vaak nog wordt gezien als een ICT-feestje. En dat een goede aansluiting met de bedrijfslaag van de organisatie geen vanzelfsprekendheid is geworden, ondanks alle inspanningen om aansluiting te vinden bij de processen van de organisatie.

In dit artikel gaan we op zoek naar de oorzaken van deze mis-alignment en doen we ook een voorstel voor een nieuwe aanpak. Een aanpak die wellicht beter aansluit bij de behoeften van de organisatie van de toekomst en één die op directieniveau de interesse in de architectuurfunctie weer zou moeten wekken. Want dat een goede architectuurfunctie de organisatie veel te bieden heeft staat voor ons niet ter discussie.

Verst(r)ikkende ICT

De architectuurfunctie is in verreweg de meeste organisaties onlosmakelijk verbonden met de ICT-laag van de organisatie. Wie “architectuur” zegt, zegt ICT. Dat is logisch, want de architectuurdiscipline is ontstaan vanuit de behoefte om de complexiteit van de informatietechnologie beheersbaar te maken.

Het architectuurbouwwerk dat in de loop der jaren is opgetrokken met standaarden voor alle aspecten van techniek en programmatuur is indrukwekkend, maar heeft niet kunnen voorkomen dat de informatievoorziening van de organisatie wordt ervaren als knellend harnas. Complexiteit en onderlinge afhankelijkheid van informatiesystemen hebben ervoor gezorgd dat de processen in de organisatie zich niet meer optimaal en in hun eigen tempo kunnen ontwikkelen.

Door de nadruk op kostenbeheersing in de ICT-laag zijn standaardisatie en gemeenschappelijk gebruik van dure ICT-voorzieningen uitgangspunt geworden voor de architectuurfunctie. En zo zijn in veel bedrijven verschillende bedrijfsdisciplines (bijv. logistiek, marketing, verkoop) onderling verstrikt geraakt in het web van de eigen informatievoorziening (zie figuur 1).

Figuur 1: Verst(r)ikkende ICT

Wijzigingen ten behoeve van de ene discipline zijn afhankelijk van ontwikkelingen voor een andere discipline; resources in de vorm van ICT-specialisten zijn beperkt beschikbaar en ten slotte is het in de complexiteit van ICT-voorzieningen een goed gebruik om niet te veel wijzigingen ineens door te voeren. Inmiddels hangt alles met alles samen.

Dat de ontwikkelingen van de afgelopen decennia hebben geleid tot een zekere starheid in de ICT-laag heeft niets te maken met een falende architectuurfunctie. In tegendeel: in de context van de laatste decennia van de vorige eeuw heeft de architectuurfunctie essentieel bijgedragen aan het beheersen en doorontwikkelen van de steeds complexere ICT-voorzieningen van het bedrijf.

De architectuurfunctie heeft kaders vastgesteld en standaarden ontwikkeld waarmee de samenhang en de kostenbeheersing van de ICT-voorzieningen binnen het bedrijf werden gewaarborgd. En vervolgens werden deze standaarden overgenomen in de bedrijfslaag als randvoorwaarden voor de ontwikkeling van de informatie-ondersteuning voor het bedrijfsproces (zie figuur 2).

Figuur 2: Vaststellen van standaarden vanuit de ICT-laag

Maar waar wringt nou eigenlijk de schoen? Om daarvan een beeld te krijgen nemen we even wat afstand en bekijken we de ontwikkelingen van bedrijf én informatievoorziening in een breder perspectief.

De jaren ‘60 – ‘90

In het historisch perspectief zijn de in de vorige paragraaf genoemde ontwikkelingen het logische gevolg van het ontstaan van de ICT-discipline in de jaren ’60 en de verdere ontwikkeling daarvan in de daarop volgende decennia. De technologie was nieuw en vroeg om investeringen die niet zelden het grootste deel van het R&D-budget opslokten.

Tegelijkertijd waren deze jaren voor het bedrijfsleven de jaren van onbegrensde groei. Acquisities, uitbreiding van afzetmarkten, globalisatie: allemaal factoren die in de bedrijfslaag de stemming bepaalden.

In de bedrijfslaag ontstond met de integratie van nieuwe bedrijfsonderdelen tevens de behoefte tot samenvoegen van de bijbehorende ICT-systemen. Synergie (lees: kostenbesparing) moest er komen door informatiesystemen bedrijfsbreed uit te rollen. De groeiambities van de bedrijfslaag werden in deze periode uitstekend bediend door de architectuurproducten in de ICT-laag.

In dit perspectief kunnen we vaststellen dat in de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw de ontwikkelrichting van de bedrijfslaag en de ICT-laag goed op elkaar waren afgestemd. In beide lagen waren groei en kostenbeheersing de overheersende trends Er was sprake van een goede afstemming tussen de bedrijfslaag en de ICT-laag van de organisatie (zie figuur 3).

Figuur 3: Asynchrone ontwikkeling van bedrijfslaag en ICT-laag

Nieuw millennium

Vanaf de eeuwwisseling is er sprake van een kentering. De ongekende groei en globalisatie komen tot stilstand. Door interne optimalisatie stoten bedrijven nu juist onderdelen af. Groei en acquisitie worden ingehaald door consolidatie en opsplitsing. Bedrijven vallen terug op hun kernactiviteiten. Niet alleen outsourcing van ICT-voorzieningen, maar ook outsourcing van bedrijfsprocessen wordt actueel. Outsourcing is het nieuwe toverwoord voor kostenbeheersing. En in de bedrijfslaag wordt een nieuwe trend zichtbaar: het ontstaan van de netwerkorganisatie.

Het bedrijf anno nu moet en wil schakelen met haar bedrijfsprocessen. Inkopen of zelf doen? Of iets er tussenin? Vandaag reageren op gisteren. En morgen opnieuw. Veranderingen in de structuur van de organisatie zijn aan de orde van de dag. Verandering is de enige zekerheid.

En met de nieuwe ontwikkeling in de bedrijfslaag ontstaat ook een nieuwe uitdaging voor de ICT-laag. ICT-voorzieningen zijn niet langer een lange termijn factor in het bedrijf maar moeten meebewegen met de bedrijfsprocessen. Informatievoorziening is immers onlosmakelijk verbonden met het betreffende bedrijfsonderdeel of bedrijfsproces. Waar sprake is van opsplitsing of proces-outsourcing moet de informatievoorziening uiteraard mee verhuizen.

Maar in de ICT-laag is veranderen van de ene dag op de andere minder vanzelfsprekend. En zo ontstaat er op dit moment een mis-alignment tussen de bedrijfslaag en de ICT-laag van de organisatie (zie figuur 3)!

Een nieuw tijdperk

De komende jaren moeten voor de ICT-laag in het teken staan van veranderingen om de aansluiting met de bedrijfslaag opnieuw te hervinden. En dat vraagt om een totaal nieuwe aanpak van de architectuurfunctie!

De organisatie van de toekomst heeft een architectuurfunctie nodig die beter dan voorheen de dynamiek van de organisatie kan volgen. En dat betekent dat de uitgangspunten die jarenlang als vanzelfsprekend werden gehanteerd (synergie, standaardisatie, kostenbeheersing) moeten worden herzien.

Nieuwe uitgangspunten moeten in de eerste plaats de flexibiliteit op organisatieniveau waarborgen. En dus bepaalt flexibiliteit in de bedrijfslaag in het nieuwe tijdperk de uitgangspunten van ICT-laag. Technologische efficiëntie wordt ondergeschikt aan organisatieflexibiliteit (zie figuur 4)!

Figuur 4: Vaststellen van uitgangspunten vanuit de bedrijfslaag

Gelukkig heeft ook de technologische ontwikkeling niet stil gestaan. Technologie trends van de afgelopen jaren zoals SOA, ESB, XML geven ons de handvatten om de informatievoorziening modulair te organiseren. En daarmee is het ook mogelijk de ICT-voorziening van de diverse bedrijfsprocessen onafhankelijk van elkaar te implementeren. Tezamen met trends zoals Outsourcing en Cloud computing moet de nieuwe architectuurfunctie de informatievoorziening ombuigen tot een netwerkstructuur: flexibel in het integreren of afsplitsen van informatiesystemen. De ICT-laag moet de flexibiliteit van de bedrijfslaag weerspiegelen. En daarmee zal de afstemming tussen bedrijfslaag en ICT-laag weer worden hersteld.

Architectuur 2.0

Architectuur 2.0 is een nieuw model voor de architectuurfunctie van de organisatie. Een model dat erop gericht is de flexibele organisatie optimaal te ondersteunen. Een architectuurfunctie die past bij de organisatie van de toekomst.

In dit model worden de architectuurdisciplines in de gehele bedrijfskolom (zie kader ‘Organisatie en architectuur’) geïntegreerd in een nieuwe architectuurfunctie. De nieuwe architectuurfunctie wordt gepositioneerd op strategisch niveau in de organisatie.

In het Architectuur 2.0 model worden de uitgangspunten van de architectuur voor de gehele bedrijfskolom in de allereerste plaats bepaald vanuit de strategie van de organisatie. Nieuwe kaders voor de informatievoorziening worden daarmee vastgesteld vanuit de bedrijfslaag en niet andersom zoals in de ‘oude’ architectuur. De behoefte aan organisatieflexibiliteit wordt in de ICT-laag gerealiseerd door het definiëren van een ‘loosely coupled’ domeinstructuur, met duidelijk gedefinieerde interacties tussen de bedrijfsprocessen, maar zonder de verstikkende verbondenheid die in de ‘oude’ architectuur kon ontstaan!

Het ontwikkelen van een informatiestructuur waarbij het doel is dat elk component op ieder moment verplaatsbaar, wegneembaar of vervangbaar is: dat is waar Architectuur 2.0 voor staat!

Samengevat:

  • Het belangrijkste kenmerk van het Architectuur 2.0 model is dat de structuur van de gehele bedrijfskolom - inclusief de informatiesystemen - is afgeleid van de behoeften aan organisatieflexibiliteit in de bedrijfslaag. Consistentie en alignment binnen de bedrijfskolom samen met onafhankelijkheid tussen de bedrijfskolommen zijn de sleutelwoorden.
  • De architectuurfunctie wordt gepositioneerd in de strategische laag van de organisatie. Dat is nodig om de aansluiting van de architectuurfunctie met de strategische laag te realiseren. Ook bevordert deze positionering de verdere doorontwikkeling van de traditionele P&O discipline in de richting van een complete bedrijfsarchitectuur.
  • Afzonderlijke architectuurdisciplines (zie kader ‘Organisatie en architectuur’) werken samen binnen één gemeenschappelijk vastgesteld kader.
  • Technologische uitgangspunten worden ondergeschikt aan die van de organisatiedynamiek. Elk informatiecomponent is op ieder moment verplaatsbaar, vervangbaar of wegneembaar.

Organisatie en architectuur

Architectuurfunctie

De architectuurfunctie van de organisatie heeft vele gezichten. In de ICT-laag kennen we in elk geval de disciplines van de infrastructuur architect, de data architect, de software architect en de enterprise architect. De enterprise architect heeft overzicht over de andere architectuurdisciplines en onderhoudt het contact met de bedrijfslaag.

Maar ook in die bedrijfslaag vinden we de architectuurfunctie terug. Niet altijd onder die naam, maar wel naar de aard van het werk. En dan hebben we het over de O (Organisatie) van de P&O afdeling en over de Administratieve Organisatie (AO). Het proces van organisatieontwikkeling is vanouds een structurerend proces. Een proces waarvoor diverse raamwerken zijn ontwikkeld die de organisatieadviseur helpen bij het structureren van de organisatie-elementen. Net zoals een raamwerk in de ICT-laag ons helpt bij de structureringsvraag. Daarmee is organisatieontwikkeling overduidelijk ook één van de architectuurdisciplines in het bedrijf.

Het is frappant dat de architectuurfuncties van beide lagen elkaar niet hebben gevonden en daarmee niet profiteren van de specifieke – maar zeer uitwisselbare - kennis en vaardigheden zoals die in beide lagen voorhanden zijn.

Architectuurproducten

In de ICT-laag hebben we een veelheid van discrete architectuurproducten. Te beginnen zijn er doorgaans Uitgangspunten, Regels en Richtlijnen geformuleerd door de architectuurfunctie en geaccordeerd door het management. Afgeleid daarvan worden standaarden vastgesteld: veel standaarden. Op alle lagen van de informatievoorziening wordt bedrijfsbreed vastgelegd wat de standaard is. De standaarden van de ICT-architectuur bepalen vervolgens binnen welke kaders de informatievoorziening ten behoeve van de bedrijfsprocessen kan worden gerealiseerd.

De architectuurproducten van de bedrijfslaag zijn niet altijd als zodanig zichtbaar in alle lagen van de organisatie, maar wel terdege voelbaar. De manier waarop de organisatie is gestructureerd is het architectuurproduct van organisatieontwikkeling (P&O). De AO levert (architectuur)producten op ten behoeve van procesinrichting en procesverbetering. De producten worden opgeleverd in de vorm van organisatiebeschrijving, afdelingsbeschrijvingen, functiebeschrijvingen en procesbeschrijvingen. Het totaal van deze producten bepaalt de wijze waarop de organisatie functioneert: bijvoorbeeld op het gebied van gezag, communicatie en samenwerking.

Organisatievorm

De nieuwe positionering van de architectuurfunctie bij de overgang van ‘oude’ architectuur naar Architectuur 2.0 wordt zichtbaar gemaakt in de organisatieschema’s van figuur 5 en 6.

Figuur 5: Organisatieschema oude architectuurfunctie

Figuur 6: Organisatieschema Architectuur 2.0

Ten slotte

In dit artikel is op hoofdlijnen een nieuwe aanpak gepresenteerd voor de architectuurfunctie van de organisatie: Architectuur 2.0. Wat we hiermee hopen te bereiken? Hieronder worden de voordelen nog even op een rij gezet.

Om in de toekomst het hoofd te kunnen bieden aan de dynamiek van de omgeving zullen organisaties meer dan ooit moeten inzetten op flexibiliteit en voortdurende verandering. De complexiteit van de nieuwe (netwerk)organisatie is vele malen groter dan die van traditionele organisatievormen. Het ontwikkelen van een goede architectuurfunctie op strategisch niveau zal een bepalende factor zijn voor de succesvolle organisatie van de toekomst.

Met het integreren van architectuurdisciplines in de gehele bedrijfskolom wordt samenhang en consistentie gegarandeerd tussen bedrijfsfuncties en informatievoorziening in het hele bedrijf.

Door het positioneren van de architectuurfunctie in de strategische laag zullen strategische uitgangspunten en flexibiliteit op organisatieniveau leidend zijn voor alle architectuurproducten.

De informatievoorziening wordt weer faciliterend in plaats van verstikkend. De informatievoorziening beweegt mee met de organisatie en elk informatiecomponent is op ieder moment verplaatsbaar, vervangbaar of wegneembaar. De informatievoorziening reflecteert de netwerkstructuur van de organisatie.

Met de integratie van architectuurdisciplines worden kennis en vaardigheden zoals die ontwikkeld zijn in de ICT-laag beschikbaar voor de gehele bedrijfskolom. Organisatieontwikkeling krijgt met de toegevoegde architectuurdisciplines een nieuwe impuls en creëert nieuwe waarde voor de organisatie.

Leestip:

  • Zee, H. van der, P. Laagland en Bas Hafkenscheid (2000), Architectuur als Managementinstrument, ISBN 90-440-0087-x. Nolan Norton & Co., Ten Hagen Stam, Den Haag.
Categorie:   
Auteur(s)
afbeelding van karinvanee
Karin van Ee
E2 Organisatie Advies - Adviseur bedrijf en informatievoorziening

Karin van Ee is adviseur bedrijf en informatievoorziening bij E2 Organisatie Advies en betrokken bij BITTI als adviseur en onderzoeker.

Expertisegebieden:
Visie voor bedrijf en informatievoorziening,
Architectuur van bedrijf en informatievoorziening,
Bedrijfsprocessen en ICT sourcing,
Alignment van bedrijfsprocessen,
Bedrijfsprocessen en enterprise portals.

 
Reacties
Tim Ruijters op vrijdag 28 oktober 2011 20:41

Hoi Karin,

Onlangs ben ik op wikiversity.org een leerproject 'architectuur' gestart.

http://beta.wikiversity.org/wiki/Architectuur

Zou ik (elementen uit) jouw artikel en de screenshots uit je artikel mogen gebruiken?

Mvg,

Tim Ruijters

Karin van Ee op dinsdag 8 november 2011 10:47

Hallo Tim,
Natuurlijk mag je elementen uit dit artikel hergebruiken. Ik vind het wel belangrijk dat je er een volledige bronvermelding bij geeft.
Veel succes met je leerproject!

Gert-Jan Kamer op woensdag 2 november 2011 17:30

Karin,
dank voor dit prima artikel. Zet dingen goed op een rijtje, en levert daarnaast voldoende "food for thought".

Nog wat vragen mijnerzijds:
- Hoe bedoel je dat "...de bedrijfslaag ... de behoefte tot samenvoegen van de bijbehorende ICT-systemen" komt. Volgens mij is dat meestal een besparings-initiatief vanuit de IT-functie.
- Hoe zie jij de integratie van AO en EA? Mn proces-beschrijvingen werden traditioneel gemaakt door de AO-afdeling. Moet dat in jouw ogen zo blijven, of kan dat ook verschuiven richting EA-functie?

Karin van Ee op dinsdag 8 november 2011 11:16

Hallo Gert-Jan
Nav je eerste vraag: ik denk dat de besparingsvraag bijna altijd uit het directie-niveau komt; budgetbeheersing op corporate niveau is ook een zaak van de directie. Maar wat zich op directieniveau afspeelt is natuurlijk niet altijd zichtbaar voor de andere organisatielagen. Wat we wel zien is dat die besparingsvraag wordt doorgezet naar de ICT-laag die precies moet uitzoeken hoe dat te realiseren. Het komt trouwens ook voor dat een besparingstraject wordt gestart terwijl de ICT-laag daar de nodige reserves bij heeft.
Ik denk wel dat je gelijk hebt in die zin dat de voortdurende budgetdruk van bovenaf bij de ICT-laag een diep geworteld kostenbewustzijn heeft laten ontstaan, vanwaaruit de ICT-laag zelf ook altijd op zoek is naar kostenbesparingen. In het artikel betoog ik dat die primaire focus op kostenbewustzijn misschien niet altijd de juiste is.

Nav je tweede vraag: ik denk dat het geen goede zaak is wanneer de EA het maken van procesbeschrijvingen over gaat nemen. Ik zou dat zien als een contra-alignment beweging binnen de organisatie. Wat ik met dit artikel wil stimuleren is om juist te streven naar een betere samenwerking en alignment tussen die disciplines. En daarbij zou het wel goed zijn om op methodisch niveau kennis uit te wisselen en afspraken te maken. Maar tegelijkertijd lijkt het me goed dat de ICTer actief is in de ICT-laag en de strategische en organisatorische kwesties over laat aan de bedrijfslaag.

Nieuwe reactie inzenden

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
Indien het niet lukt om een reactie te plaatsen, stuur dan uw reactie naar redactie@xr-magazine.nl.
Alle inzendingen dienen correct, professioneel en beschaafd te zijn. IP-adressen worden gelogd, maar niet gepubliceerd. De redactie van XR Magazine behoudt zich het recht voor om anonieme reacties (niet op naam) of zonder geldig e-mailadres, te verwijderen zonder kennisgeving. Ook reacties waarin commerciële uitingen worden gedaan en/of commerciële producten en diensten worden aangeboden worden door de redactie verwijderd of ontdaan van commerciële uitingen zonder kennisgeving.