Artikel

Datavisualisatie: het oog wil ook wat!

Optimaal ontwerp voor rapportages en dashboards

Aan rapportages en dashboards is meestal geen gebrek binnen bedrijven die een investering in BI achter de rug hebben. Het effectief gebruik hiervan blijft echter vaak nog achterwege en mogelijk kan dit worden vergroot door het aanpassen van het ontwerp: datavisualisatie. Het is alles behalve een nieuw thema in het BI vakgebied, het krijgt echter niet de aandacht die het verdient. Het succes van Apple leert ons dat het wel degelijk zin heeft om naar een optimaal ontwerp en daarmee visualisatie te streven. Wellicht dat de vertaling van de Apple aanpak kan worden vertaald naar het BI domein, waardoor de meerwaarde van BI kan toenemen binnen bedrijven!

Nog dikwijls wordt de meerwaarde van Business Intelligence (BI) in twijfel getrokken. Niet in het minst door bedrijven die juist een forse investering achter de rug hebben en daarmee de ‘trotse’ bezitter zijn geworden van een BI-platform, bijvoorbeeld een datawarehouse. Het succes van BI binnen een bedrijf wordt in belangrijke mate bepaald door de organisatie ervan. De sleutel tot succes is voornamelijk de rol die de business claimt. Het is namelijk aan de business om de lead te pakken, waarbij ICT nu nog vaak in de ‘drivers seat’ zit. Met ICT in de lead bestaat het risico dat een groot deel van de investering naar uitbreiding van de reeds beschikbare functionaliteit gaat, waaronder rapportages en dashboards. Dit zal ook merendeels leiden tot het verder verfraaien van de lay-out hiervan of het toevoegen van extra analysefunctionaliteiten. De business gaat hier vooralsnog echter geen betere beslissingen door nemen en in veel gevallen neemt het gebruik juist af. Eenvoud is eigenlijk het devies voor het stimuleren van gebruik.

‘Een plaatje zegt meer dan duizend woorden’. Met deze gevleugelde uitspraak is gelijk één van de basisregels bekend voor de ontwikkeling van goede, bruikbare dashboards. Uiteraard zijn de eisen ten aanzien van informatie op de verschillende niveaus (strategisch, tactisch en operationeel) divers. Eén aspect geldt voor alle niveaus: de informatie moet aansporen tot actie of besluitvorming (actionable knowledge). Daar waar op operationeel niveau lijsten van belang zijn met statussen en hick ups in bedrijfsperformance, geldt voor dashboards op strategisch niveau dat de stand van zaken met betrekking tot belangrijkste doelstellingen en risico’s helder zijn weergegeven. De kunst van het weglaten is daarmee wellicht nog wel één van de belangrijkste ontwerprichtlijnen. Gezien de ervaringen en ontwikkelingen van de afgelopen jaren in bedrijven blijkt het ontwerp van goede rapporten en dashboards geen sinecure. Visualisatie van informatie lijkt daarmee een ondergeschoven kindje in BI-trajecten.

Visualisatie van informatie is in elk geval geen nieuw onderwerp. Onder meer Tufte (1983) heeft op dit terrein al verschillende publicaties op zijn naam staan, met ook een meer wetenschappelijke benadering. Zo heeft hij onder andere de Lie factor en de Data-pixel ratio uitgewerkt. Het ‘misleidend’ weergeven van informatie, bijvoorbeeld door schaalaanpassing in een grafiek, kan leiden tot onjuiste conclusies en besluiten. Ook overdaad aan informatie en/of lay-out items kunnen leiden tot eenzelfde resultaat. Wellicht kunnen we lering trekken uit het succes van Apple. Zowel de producten als de software van Apple vertonen een aantal kenmerken die aan de behoeften van de gebruikers tegemoet komen: subtiel en niet vervuild met overbodige opsmuk. De uitdaging is om dit te vertalen naar de rapportages en dashboards.

Lie Factor (Tufte)

De Lie factor (= ‘size of effect shown in graphic / size of effect shown in data) met een waarde 1 is de meest voorzichtige weergave. Een hoge waarde van de Lie factor kan aansporen tot foute conclusies. Zie onderstaande grafieken waarbij dezelfde data op twee verschillende manieren wordt weergegeven. Uitsluitend door aanpassing van de schaal in de grafiek, kan op basis van de linker grafiek mogelijk de conclusie worden getrokken dat het merendeel bevestigend heeft geantwoord op de vraagstelling. Bij volledige weergave van de schaal blijkt dat de verschillen duidelijk minder groot zijn.

 

 

Figuur 1: Dezelfde data op twee manieren weergegeven

Enige hulp is al voorhanden aangezien voor zowel grafieken als tabellen in rapportages reeds een aantal richtlijnen is geformuleerd. Voor tabellen is dit vrij eenvoudig; het neigt zelfs naar een ‘open deur’ advies:

  • Reduceer het aantal non-data pixels (verwijder daartoe onnodige items zoals tabelopmaak met lijnen, schaduwvlakken en nietszeggende legenda’s)
  • Benadruk belangrijke informatie (zowel negatieve als positieve outliers benadrukken met subtiele kleuring)

Voor grafieken heeft wederom Edward Tufte een aantal principes uitgewerkt. Deze principes zijn bekend als de vijf ‘Big Ideas’ (Google met ‘Tufte Big Ideas’). Naast Tufte is Stephen Few (2006) eigenlijk de eerste expert op het gebied van dashboard ontwerp. Weliswaar is een aantal van de aspecten die voor dashboards gelden overlappend met de stelling van Tufte, toch is het interessant om een beknopt overzicht te geven van de theorie van Few:

1 - ‘Simplicity’ - Gebruik zo min mogelijk ruimte voor non-data. Conform de benadering van Tufte betekent dit onder meer het streven naar een zo hoog mogelijke Data-pixel ratio.

Figuur 2: Non-data pixels

2 - ‘Optimized charts’ - Few heeft onder meer de introductie van de Bullet Chart op zijn naam staan. Daarnaast is het van belang om de juiste weergave bij de informatie te kiezen. Dit laat uiteraard enige ruimte voor eigen interpretatie.

Figuur 3: Bullet Chart

3 - ‘Organizers’ - Groepeer informatie voor een overzichtelijk dashboard door gebruik te maken van tabellen, kleine groepering van tabellen en zogenaamde spatial maps.

4 - ‘Usability’ - Deze laatste succesfactor is min of meer een verzameling van alle voorgaand genoemde aandachtspunten op een hoger abstractieniveau. Hiertoe wordt onder meer aanbevolen om consistentie te bewaken. Kortom, gebruik dezelfde grafiektypen, kleuren en vormen. Een andere aanbeveling is om het dashboard visueel aantrekkelijk te maken. Dit lukt onder meer door weinig of geen complexiteit in non-data items toe te voegen en opvallende kleurstellingen alleen voor kritische issues te gebruiken.

Daarnaast kan niet alle data direct in een dashboard worden weergegeven. Daarom is het wenselijk om op een eenvoudige manier toegang te verschaffen tot bijvoorbeeld contextinformatie, details of achtergrondinformatie. En vanwege het feit dat geen enkel dashboard in één keer goed is ontworpen, is testen van enorm belang. Uiteindelijk moet de feedback van de gebruikers leiden tot een ideaal ontwerp.

Bovenstaande lijkt allemaal niet tot de categorie ‘rocket science’ te behoren, maar desondanks wordt in veel bedrijven hier niet of nauwelijks rekening mee gehouden. Het is ongetwijfeld geen grote investering om de huidige rapportages en dashboards te toetsen op de aandachtspunten van Tufte en Few. Het is mogelijk dat zelfs met een beperkt aantal aanpassingen het gebruik van deze rapportages en dashboards toeneemt, alsmede de overzichtelijkheid. Daarmee worden mogelijk ook betere beslissingen genomen hetgeen de meerwaarde van BI laat toenemen. Alle kleine beetjes helpen om de investering in BI terug te verdienen.

Categorie:   
Auteur(s)
afbeelding van ramondleenders
Ramond Leenders
EclectiC - BI thought leader en directeur Solutions

Ramond Leenders is als BI thought leader en directeur Solutions verbonden aan EclectiC. Sinds eind jaren ’90 is hij in diverse rollen onafgebroken actief geweest in het BI vakgebied. Het merendeel van de opdrachten is uitgevoerd bij internationele organisaties, waarbij Ramond gedurende de laatste jaren als business consultant verantwoordelijk was voor het organiseren van de BI functie. Daarnaast is Ramond actief als gastdocent bij onder meer de Fontys Hogescholen en als (gast)auteur betrokken bij diverse publicaties binnen het BI-vakgebied.

Nieuwe reactie inzenden

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
Indien het niet lukt om een reactie te plaatsen, stuur dan uw reactie naar redactie@xr-magazine.nl.
Alle inzendingen dienen correct, professioneel en beschaafd te zijn. IP-adressen worden gelogd, maar niet gepubliceerd. De redactie van XR Magazine behoudt zich het recht voor om anonieme reacties (niet op naam) of zonder geldig e-mailadres, te verwijderen zonder kennisgeving. Ook reacties waarin commerciële uitingen worden gedaan en/of commerciële producten en diensten worden aangeboden worden door de redactie verwijderd of ontdaan van commerciële uitingen zonder kennisgeving.